De laatste jaren duikt het begrip ‘gut health’ steeds vaker op in artikels over gezondheid en immuniteit. Onze darmen spelen daarbij een sleutelrol in hoe ons lichaam reageert op ziekte, stress en voeding. Allergieën zijn daarentegen geen recent gegeven, maar de interesse erin stijgt wel gestaag de laatste jaren. En daarom stellen we ons de vraag: wat is er veranderd in onze voeding en onze leefomgeving?
Wat is immuniteit?
De Britannica encyclopedie omschrijft het immuunsysteem als een complexe groep van defensieve reacties binnen ons die helpt met het bevechten van ziekteveroorzakende organismen (pathogenen). Immuniteit voor een bepaalde ziekte wordt door twee systemen opgebouwd: aangeboren immuniteit en aangeleerde immuniteit.
Je kan onze immuniteit dus zien als een soort ‘schild’, maar dan iets dynamischer. Bezie het als een systeem dat leert, net zoals wij, zich aan te passen aan veranderende omstandigheden. Sommige mensen (en systemen) zijn hier beter of sterker in, sommige minder. Deels van nature, deels door de verandering. En dat laatste vergt oefenen, falen en leren.
Het probleem zit hem in het feit dat ons immuunsysteem bedoeld is om “abnormale organismen” te helpen elimineren, maar niet altijd even goed afgestemd is om te herkennen wat nu exact gevaarlijk en wat onschadelijk is. Sommige van deze leerprocessen zijn evolutionair gegroeid, andere zijn meer recent. Heeft dat misschien te maken met de verandering in de microbiële samenstelling in ons verteringssysteem door onze voeding? Of, bij uitbreiding, van onze lokale flora aan bacteriën en schimmels waar we ons vertoeven?
Allergieën
Ons immuunsysteem kan geen onderscheid maken tussen “goede” of “slechte” moleculen die vreemd zijn voor ons lichaam. Het is zelfs zo dat bepaalde mechanismen oorspronkelijk bedoeld waren om ons te beschermen, maar die later uitgroeiden tot iets wat ons lichaam schaadt. Denk bijvoorbeeld aan wormpjes, waar de gemiddelde middeleeuwse persoon dagelijks mee te maken had en waar ons lichaam evolutionair gezien op antwoordde met antilichamen. Tegenwoordig kennen we veel betere hygiëne, maar dit systeem is nog steeds ingebakken in onze biologie en kan nu zorgen voor verkeerde reacties. Zo’n ongepast antwoord van ons immuunsysteem heet een ‘allergie’ of ‘hypersensitiviteit’, waarbij we voor onschuldige stoffen gevoelig worden. En ieder immuunsysteem reageert daar anders op en kan andere symptomen vertonen.
Maar, hoe komt het dat sommige mensen gevoeliger zijn voor bepaalde eiwitten (bijvoorbeeld van schaal- en schelpdieren) en andere mensen niet? Wel, dat weten we eigenlijk niet. We denken dat het kan komen door extreme hygiëne, milieuvervuiling of een minder divers microbioom, maar de wetenschap is op dat vlak er nog niet uit.
Ons microbioom
Ons verteringsstelsel is gigantisch. Niet enkel qua grootte, maar ook qua complexiteit. Het is geen passieve buis, maar eerder een interactief systeem dat, zoals we hierboven al opmerkten, reageert op de omgeving en voeding die we erin opnemen. Dat is waar tolerantie zich afspeelt: in de cellen of slijmvliezen van onze darmwanden. En laat dat nu net de plaats zijn waar veel van onze bacterie- en schimmelhuishouding zich bevindt. Je zou kunnen zeggen dat ons verteringsstelsel een intern fermentatiesysteem is, waarbij de goede bacteriën ons helpen om complexe voeding verder te verteren zodat de nuttige elementen gemakkelijk opgenomen kunnen worden door ons lichaam.
Het vroegere leven: microbioom bij baby’s en kinderen
Herinner je nog het onderscheid tussen het aangeboren en aangeleerde immuniteitssysteem? Wel, recent onderzoek toonde aan dat dat aangeleerd systeem zeer vroeg al wordt opgebouwd. In de eerste vijf jaar van ons leven, komen we als kind in contact met allerlei beestjes, en dat is positief, want zonder dat contact (door bv. overdreven hygiëne) bouwen we een slechte immuniteit op. Dit onderzoek toonde aan dat kinderen die in hun eerste maanden worden “gekoloniseerd” door bepaalde bifidobacteriën minder vaak allergische reacties en dermatitis vertoonden later. Deze bacteriën werden o.a. teruggevonden bij kinderen die via vaginale bevalling ter wereld kwamen, die borstvoeding kregen en die in contact kwamen met oudere broers of zussen.
Het microbioom als volwassene
Als kind, maar ook als volwassene kunnen omgevingsfactoren van invloed zijn. Denk aan (ultrabewerkte) voeding, antibiotica, hygiëne, stress en milieu(vervuiling). We kunnen voorzichtig stellen dat onze moderne levensstijl het ons wel makkelijker maakte, maar onze microbiële huishouding afgezwakt geworden is. Dat is geen afschrijven van de moderne wetenschap, maar eerder een wake-up call voor onderzoekers dat onze darmflora beter verzorgd kan worden. En ook een signaal aan de medemens dat onze beestjes bij het nemen van medicatie, nuttigen van voeding en in ons algemene leefpatroon in het achterhoofd gehouden moeten worden.
Voor volwassenen betekent dit dat het microbioom minder “vastligt” dan vaak wordt gedacht, maar ook minder plastisch is dan in de vroege kindertijd. Veranderingen in voeding, leefstijl en omgeving kunnen het microbioom wel degelijk beïnvloeden, maar meestal geleidelijk en in interactie met het bestaande ecosysteem. Een voedingspatroon dat arm is aan vezels en rijk aan ultrabewerkte producten kan leiden tot een lagere microbiële diversiteit en een verschuiving in bacteriële functies, terwijl een meer gevarieerde, plantaardig georiënteerde voeding ruimte kan bieden voor herstel en stabiliteit. Het effect daarvan is zelden spectaculair of onmiddellijk, maar eerder subtiel en cumulatief: het microbioom past zich aan, leert opnieuw samenleven met wat het aangeboden krijgt, en kan zo op termijn bijdragen aan een betere afstemming tussen spijsvertering, metabolisme en immuunreacties, zonder dat dit ooit los te zien is van het geheel van iemands gezondheid en leefcontext.
Gefermenteerde voeding en het microbioom
Fermentatie is geen medicijn, maar het is één van de manieren waarop we ons immuunsysteem kunnen versterken. Ons defensief schild verstevigen, zeg maar. Het is een deel van onze geschiedenis voor al meer dan 10.000 jaar en de gezondheidsvoordelen ervan zijn meermaals onderzocht. Het is onze hypothese dat een gediversifieerd microflora in ons verteringsstelsel kan zorgen voor een sterker immuunsysteem en we vinden ook in onderzoek terug dat gefermenteerde voeding de gezondheid positief kan beïnvloeden. Gefermenteerde voeding bevat een groot aantal micro-organismen die kunnen overleven tot in onze darmen en zo gaan interageren met ons microbioom. De gezondheidsvoordelen daarvan kunnen zowel op de korte als de lange termijn gevoeld worden.
Onderzoek bevestigt dit idee, al is het belangrijk om het niet te simplistisch voor te stellen. Gefermenteerde voeding bevat niet alleen levende micro-organismen, maar ook allerlei stoffen die tijdens het fermentatieproces ontstaan, zoals organische zuren, vitaminen en kleine bioactieve componenten. Samen kunnen die een lichte, maar betekenisvolle invloed hebben op hoe onze darmflora functioneert. Ze vervangen onze bestaande darmbacteriën niet, maar gaan er tijdelijk mee in interactie: ze kunnen bepaalde bacteriën ondersteunen, de darmomgeving beïnvloeden en signalen doorgeven aan het immuunsysteem.
Regelmatige consumptie van gefermenteerde voeding kan zo bijdragen aan meer microbiële diversiteit en een betere afstemming tussen darmen en immuniteit.
Tot slot
Kortom, er is geen “quick fix”, maar eerder ruimte voor een holistische aanpak, gecentreerd rond onze eigen microflora in ons verteringsstelsel en fermentatie als (externe) hulp daarbij. We geloven sterk in die holistische visie, waarbij ook tijd gemaakt wordt voor diversiteit, vertraging, leren luisteren naar je eigen lichaam en voeding die het lichaam ook echt voedt. We pleiten voor een toekomst waar we microben niet gaan bestrijden met ‘meer, groter en sterker’, maar er eerder mee leren samenleven zodat de darmflora en ons algemene microbioom sterker wordt, want uiteindelijk bestaan we allemaal voor meer dan de helft uit bacteriën.